بوده است . چنين توجهى به گذشته ، در ايّام العرب به خوبى مشهود است . « 1 » بايد گفت ، در برابر اين باور ، كسانى معتقدند كه اساس تاريخنگارى اسلامى ، ريشهء در حضور اين دانش ميان اعراب پيش از اسلام به ويژه اعراب يمنى داشته و به هيچ روى تاريخ اسلامى دانشى برگرفته از حديث نيست . برگرفتگى تاريخ از حديث ، نظر برخى از مستشرقان است كه دكتر جواد على آن را نپذيرفته است . او مىنويسد : بر اساس تحقيقى كه در منابع طبرى انجام داده ، به اين نتيجه رسيده است كه تاريخ دانشى كهن‌تر از حديث است . حجم بزرگى از اخبار دورهء جاهليت ، حتى با وجود فضاى قصصى در آن ، نشانهء توجّه تام و تمامى است كه عرب پيش از اسلام به اين دانش داشته است . « 2 » علم انساب نيز بخشى از همين دانش است كه به هر روى اصل وجود آن در گذشتهء عرب به هيچ روى محل ترديد نيست . ممكن است زياده روى در اين نظريه ، سبب شود كه گويندهء را متهم به داشتن علائق ملى گرايى بكنيم . توجه به اين نكته نيز مفيد است كه ايام العرب محتواى بينش تاريخى اعراب جاهلى را نشان مىداد ، قرآن با مطرح كردن اصطلاح ايّام الله با بينش مزبور برخورد كرد . اين برخورد نشانگر اهميت « تاريخ شناسانهء » اين دو اصطلاح است . افزون بر اين كه ايام العرب را مىتوان ميراث تاريخى اعراب جاهلى دانست ، دانش انساب نيز مىتواند به ميزان كمترى ، در شمار همين ميراث به حساب آيد و از عوامل مؤثر در توجه دادن مسلمانان به تاريخ - هرچند در قالب نسب - باشد . « 3 » تأثير مباحث تاريخى قرآن بدون هيچ گونه مقدمه‌اى ، مىتوان مدعى شد ، قرآن عميقترين تأثير را در توجه مسلمانان به تاريخ از خود به جاى گذاشته است . « 4 » قرآن نه تنها خود بخشى از مواد تاريخى را عرضه كرده بلكه مسلمانان را تشويق به فراگيرى تاريخ نموده تا در راه يا بى به سوى هدايت و ديندارى از آن بهره جويند ، و اين هر دو ، درايجاد انگيزهء دينى در وجود مسلمانان ، براى توجه به تاريخ مؤثر بوده است . البته دايرهء اين توجه ، محدود به ارزيابى جريانات حق و باطل بوده و در راستاى

--> ( 1 ) . احسان عباس گفته است كه توجه مسلمانان به مغازى و ، جنگهاى پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم در آغازِ توجهشان به سيره ، برگرفته از نگرش « ايام العربى » است ، البته در ظرفى اسلامى ؛ نك : فن السيره ، ص 13 ( 2 ) . نك موارد تاريخ الطبرى ، بخش نخست ، صص 157 - 158 ( 3 ) . نك : تاريخ تاريخنگارى در اسلام ، ص 32 ؛ تاريخنگارى در اسلام ، ص 13 ( 4 ) . تاريخ تاريخنگارى در اسلام ، ص 39